Parafia Ewangelicko-Luterańska we Wrocławiu

kościół Opatrzności Bożej


Kościół Opatrzności Bożej

Kościół Opatrzności Bożej

Konflikt pomię­dzy ślą­ską spo­łecz­no­ścią laicką, a ducho­wień­stwem nara­stał od XV w. Następstwem jego był już „przed­re­for­ma­cyjny”, zawarty 03.02.1504 r. tzw. Układ Kolowrata (m.in. bene­fi­cja kościelne tylko dla Ślązaków, kary kościelne tylko dla win­nych, a nie całych spo­łecz­no­ści, zakaz sto­so­wa­nia klą­twy i inter­dyktu wobec dłuż­ni­ków zale­ga­ją­cych z dzie­się­ciną, zakaz wyszynku wina i ogra­ni­cze­nie dzia­łal­no­ści rze­mieśl­ni­czej przez kościół, zezwo­le­nie na pobie­ra­nie przez wła­dze świec­kie podatku kra­jo­wego od pod­da­nych kościel­nych). 8 lat póź­niej w mie­ście było 40 kościo­łów i 11 klasz­to­rów, a co piąty miesz­ka­niec był duchow­nym. We Wrocławiu wielką rolę w roz­po­wszech­nie­niu idei Reformacji miało roz­po­wszech­nie­nie druku.

Już w 1519 r. w mie­ście znaj­do­wał się nie tylko kom­plet waż­niej­szych dzieł Lutra, lecz zaczęto (Adam Dyon, nieco póź­niej rów­nież Kaspar Lybisch) je na miej­scu powie­lać. W ten spo­sób łatwo mogły stać się przed­mio­tem powszech­nej dys­ku­sji toczo­nych rów­nież w naj­waż­niej­szym miej­skim klu­bie – ratu­szo­wej Piwnicy Świdnickiej. Nie bez zna­cze­nia była miesz­czań­ska mło­dzież, czę­sto stu­diu­jąca w Wittenberdze lub Lipsku (jak Hans Metzler, który pod wpły­wem dys­puty M. Lutra z Eckiem w Lipsku sta­nął po stro­nie Lutra, a póź­niej został jedną z naj­waż­niej­szych osób we wła­dzach mia­sta), która po powro­cie do Wrocławia dzie­liła się swymi poglą­dami. Pierwsze nabo­żeń­stwo zgodne z Nową Nauką wygło­sił w kościele p.w. Marii Magdaleny pro­boszcz Jan Hess (Heß, Hesse), sekre­tarz świa­tłego biskupa Jana Turzona. Miało to miej­sce w dniu 21 paź­dzier­nika 1523 r. Nieco ponad rok póź­niej kazno­dzieją Dobrej Nowiny w kościele p.w. św. Elżbiety zostaje wro­cła­wia­nin Ambroży Moiban), a po nim Reformacja w innych kościo­łach wro­cław­skich. Mimo iż Wrocław pozo­sta­wał sie­dzibą bisku­pią,

Wnętrze kościoła

Wnętrze kościoła

więk­szość miesz­kań­ców przy­jęła lute­ra­nizm. Doszło nawet do tego, że w dniu 31.01.1526 r. pro­te­stancka rada miej­ska zaka­zała wykła­da­nia Słowa Bożego oso­bom uzna­nym przez nią za nie­po­wo­łane do tego. O sto­pie­niu się wła­dzy świec­kiej z reli­gijną w świa­do­mo­ści rady miej­skiej, jak rów­nież o prze­ko­na­niu o jej apo­stol­skiej roli świad­czy cho­ciażby wysta­wiany nie­gdyś w Ratuszu (obec­nie zagi­niony) obraz „Ostatnia wie­cze­rza” z 1537 r. – sku­pieni w Wieczerniku pod posta­ciami apo­sto­łów człon­ko­wie ówcze­snej rady miej­skiej, przy czym nad gło­wami nama­lo­wa­nych osób zapi­sano ich praw­dziwe nazwi­ska. Wyrazem nowych dążeń ludu, jego nowej świa­do­mo­ści reli­gij­nej i wyzna­nio­wej było m.in. zało­że­nie we Wrocławiu szpi­tala „Wszystkich Świętych” oraz zor­ga­ni­zo­wa­nie na sze­roką skalę opieki spo­łecz­nej. Cechą cha­rak­te­ry­styczna ślą­skiej refor­ma­cji było powolne roz­wią­zy­wa­nie związ­ków z Kościołem kato­lic­kim i bisku­pem, któ­rego wła­dzę uzna­wano powszech­nie do połowy XVI w., a w wielu kościo­łach ewan­ge­lic­kich do jego końca oraz powol­ność i ostroż­ność we wpro­wa­dza­niu zmian w litur­gii i kul­cie – zacho­wano oso­bi­stą spo­wiedź, stroje kapłań­skie, egzor­cy­zmy w cza­sie sakra­mentu chrztu, klę­ka­nie przy wymie­nia­niu imie­nia Jezus, obcho­dzono wiele kato­lic­kich świąt, w tym ku czci NMP. Ogłoszony w 1528 r. „Porządek szkolny i kościelny” zabra­niał odby­wa­nia cichych mszy, zno­sił czcze­nie obra­zów, pro­ce­sje z Najświętszym Sakramentem, anni­ver­sa­ria, modli­twy do świę­tych, świę­coną wodę i posty oraz celi­bat duchow­nych, ale reszta nabo­żeń­stwa pozo­sta­wiał w kato­lic­kim rycie. W 1542 r. uka­zał się „Kanon mszalny” Moibana – prze­stano roz­da­wać komu­ni­kanty. Właściwy porzą­dek kościelny, nor­mu­jący ist­nie­nie nowego Kościoła, ogło­szono we Wrocławiu dopiero w 1557 r., tzn. już po otrzy­ma­niu zgody kró­lew­skiej na sto­so­wa­nie zasad pokoju augs­bur­skiego na Śląsku.

wrocaaw-kopatrznoaciboaej_53k

Organy

Wrocław był wyjąt­ko­wym mia­stem, w któ­rym przez kilka stu­leci utrzy­my­wała się rów­no­waga ewan­ge­li­ków i kato­li­ków. Pierwsza faza kontr­re­for­ma­cji pro­wa­dzona na Śląsku po 1580 r. we Wrocławiu nie przy­nio­sła spo­dzie­wa­nych rezul­ta­tów, gdyż pro­te­stan­tom czę­sto sprzy­jali biskupi. Kolejne, w cza­sie i po woj­nie trzy­dzie­sto­let­niej też nie, gdyż mia­sto nie pod­le­gało bez­po­śred­nio ultra­ka­to­lic­kiej wła­dzy cesar­skiej. Rekatolizacja pro­wa­dzona przez jezu­itów w innych rejo­nach bar­dzo sku­tecz­nie we Wrocławiu przy­pa­dła na okres, gdy ewan­ge­licy mieli już zapew­nione pełne prawa. Znaczenie wro­cław­skiego ośrodka ewan­ge­li­cy­zmu pod­no­siły szkoły o wyso­kim pozio­mie naucza­nia, a od 1811 r. prze­nie­siony tutaj z Frankfurtu nad Odrą, pro­te­stancki uni­wer­sy­tet. Od 1741 r. w mie­ście znaj­do­wała się sie­dziba Nadkonsystorza, a od 1829 roku – Generalnego Superintendenta (potem biskupa). Dlatego zarówno wg sza­cun­ków z ok. 1550 r. jak i 1740 sto­su­nek pro­te­stan­tów do kato­li­ków wyno­sił 1:1. Po zaję­ciu Śląska przez Prusy liczba pro­te­stan­tów nie­znacz­nie wzro­sła, a sto­su­nek pro­te­stan­tów do kato­li­ków był jak 3:2. Po II woj­nie świa­to­wej pro­te­stanci korzy­stali z kilku kościo­łów, z któ­rych pozo­stał im jedy­nie dawny Kościół Dworski, prze­mia­no­wany 30.11.1947 roku na Opatrzności Bożej. W odróż­nie­niu od lute­ran odpra­wia­ją­cych swoje nabo­żeń­stwa od 1523 r., człon­ko­wie kościoła Ewangelicko – Reformowanego (kal­wiń­skiego) zezwo­le­nie na publiczne odpra­wia­nie nabo­żeń­stw otrzy­mali dopiero w sierp­niu 1742 roku. Wcześniej odby­wały się one w kaplicy urzą­dzo­nej w pry­wat­nym miesz­ka­niu, jako że kościoła tego wyzna­nia nie było jesz­cze wów­czas we Wrocławiu. W tymże roku zbór ewangelicko-reformowany otrzy­mał budy­nek Generalnego Urzędu Podatkowego, któ­rego lewe skrzy­dło posta­no­wiono przy­sto­so­wać w spo­sób umoż­li­wia­jący odpra­wia­nie nabo­żeń­stw. Budowę kościoła roz­po­częto w 1746 r. Gdy nowy kościół był już nie­mal gotowy 21.06.1749 r. znisz­czyła go eks­plo­zja pobli­skiej przy daw­nej ul. Wałowej (obec­nie P. Włodkowica). Późnobarokowy, orien­to­wany z połu­dnia na pół­noc kościół o wymia­rach 30 m dłu­go­ści i 17,5 m sze­ro­ko­ści jest jedną z dwóch świą­tyń wznie­sio­nych w mie­ście w XVII w. (dru­gim jest kościół Bonifratrów p.w. Św. Trójcy). Poświęcenie nowego, wybu­do­wa­nego praw­do­po­dob­nie według pla­nów Friedricha Arnolda i Johanna Boumanna Starzego, kościoła odbyło się 27.10.1750 roku. W 1830 roku z oka­zji 300-lecia Konfesji Augsburskiej kościół został nazwany Dworskim. (oprac. i zdję­cia Marek M. Machnik)

[nggal­lery id=2]