Parafia Ewangelicko-Luterańska we Wrocławiu

kościół w Oleśnicy


olesn011

kościół w Oleśnicy

Oleśnica, od 22.02.1255 r. mia­sto (na pra­wie średz­kim) na Równinie Oleśnickiej nad (obec­nie „pod­ziemną”) rzeką Oleśniczką. Od 1320 (1321?) r. sto­lica księ­stwa ole­śnic­kiego. W 1348 r. wraz ze Śląskiem prze­cho­dzi pod pano­wa­nie Czech (ale nadal jest rzą­dzona Piastów ślą­skich), a w latach 1469÷1490 zie­mie ślą­skie zostają przy­łą­czone do Królestwa Węgierskiego. W 1495 r. księ­stwo ole­śnic­kie wraz z Wołowem otrzy­mują (w zamian za Podiebrad) cze­scy ksią­żęta – Podiebradowiczowie. Ich rządy, mimo że dopro­wa­dziły do wpro­wa­dze­nia na tere­nie księ­stwa idei „sło­wika z Wittenbergi” (sami ksią­żęta brali udział w opra­co­wa­niu pro­te­stanc­kiego porządku kościel­nego), do dzi­siaj uwa­żane są za naj­po­myśl­niej­szy okres w dzie­jach mia­sta. Po wyga­śnię­ciu tej linii księ­stwo w 1647 r. prze­cho­dzi pod pano­wa­nie człon­ków dyna­stii Würtembergów . noszą­cych tytuł: „Herzog in Würtemberg und Teck, auch in Schlesien zu Oels, Graf zu Mompelgart, Herr zu Heydenheim, Sternberg und Miedzibor”. Po wyga­śnię­ciu i tej linii, na dro­dze mariażu prze­cho­dzi (do 1884 r.) pod pano­wa­nie ksią­żąt brunsz­wic­kich. Od roku 1884 staje się upo­sa­że­niem następcy tronu pru­skiego z dyna­stii Hohenzollernów. Od 1818 r. (z prze­rwą w latach 1975÷2000) Oleśnica pełni rolę mia­sta powia­to­wego. Interesującym jest fakt, iż do 1945 roku jedy­nym kościo­łem kato­lic­kim w Oleśnicy był kościół p.w. Św. Trójcy. Początki były jed­nak trudne.

Jak już wyżej wspo­mniano wpro­wa­dze­nie nowych form życia kościel­nego i kon­fe­sji Oleśnica zawdzię­cza Podiebradowiczom. Za zasługi w sze­rze­niu pro­te­stan­ty­zmu Wielki Reformator poda­ro­wał księ­ciu Henrykowi II Podiebradowi prze­ło­żoną przez sie­bie biblię z dedy­ka­cją (do 1885 r. znaj­do­wała się w biblio­tece ksią­żę­cej). Jednak ofi­cjal­nie nową kon­fe­sję wpro­wa­dzili dopiero jego syno­wie – ksią­żęta Jan i Henryk (wycho­wan­ko­wie wro­cław­skiego refor­ma­tora Jana Heßa) w 1538 r. W tym samym roku ewan­ge­licy prze­jęli kościół para­fialny, obec­nie kato­licki p.w. św. Jana Ewangelisty, zw. Zamkowym. Pierwszym pasto­rem lute­rań­skim został namy­sło­wia­nin, Jerzy Pelargus zwany „Bocianem”, który objął kościół zam­kowy p.w. św. Jana Apostoła. Od 1555 rów­nież w kościo­łach Panny Marii oraz św. Jerzego wpro­wa­dzono ewan­ge­li­cyzm.

Od 1526 r. księ­stwo ole­śnic­kie wraz ze Śląskiem weszło w skład pań­stwa arcy­ka­to­lic­kich Habsburgów, któ­rzy nie­jed­no­krot­nie re-katolicyzowali Ślązaków siłą. Akcja tzw. reduk­cji kościo­łów (zwłasz­cza w latach 1653-1654) objęła rów­nież teren tego księ­stwa, ale bez samej Oleśnicy. W mie­ście tym do XVIII w. nie było kościoła kato­lic­kiego. Ponieważ dopiero ok. 1700 r. liczeb­ność lud­no­ści pol­sko­ję­zycz­nej zrów­nuje się z nie­miec­ko­ję­zyczną należy wno­sić, iż rów­nież Polacy prze­szli na kon­fe­sję ewan­ge­licką. Zachowaniu pol­sko­ści pod pano­wa­niem Podiebradów i Wirtembergów nie tylko przez lud, ale i szlachtę sprzy­jało uży­wa­nie przez ewan­ge­li­ków języka naro­do­wego (rów­nież pol­skiego) w litur­gii (w pań­stwie Habsburgów urzę­do­wym języ­kiem był nie­miecki). W cza­sach pru­skich za pomocą władz admi­ni­stra­cyj­nych i kościel­nych pro­wa­dzono zde­cy­do­waną poli­tykę ger­ma­ni­za­cyjną.

olesn021

kościół w Oleśnicy

Już w 1798 r. w kościo­łach ewan­ge­lic­kich Księstwa Oleśnickiego wpro­wa­dza się ogra­ni­cze­nia uży­wa­nia języka pol­skiego – pol­skie kaza­nia mogą być wygła­szane w kościo­łach co 14 dni. Od 1809 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych doma­gało się od Kosystoriatów likwi­da­cji kazań w języ­kach: pol­skim, cze­skim i ser­bo­łu­życ­kim. Superintendent Kościoła Ewangelickiego Fryderyk Gottlieb ulega w końcu naci­skom i w 1821 r. wydaje zakaz gło­sze­nia kazań w kościo­łach Księstwa Oleśnickiego w języku pol­skim. Mimo to w 1838 r. w ole­śnic­kiej ofi­cy­nie Adama Ludwiga (na jego koszt) wydano Pieśnioksiąg czyli Kancyonał ewan­ge­licki dla Boga czcze­nia publicz­nego i domo­wego … z przy­dat­kiem modli­tew Jana Chucia. Obejmował 870 pie­śni, sta­no­wiąc kom­pi­la­cję z kan­cjo­nału Bockshammera oraz sta­rego nie­miec­kiego śpiew­nika wro­cław­skiego, do czego autor dodał kilka wła­snych pie­śni. W przy­go­to­wa­niu edy­cji w for­mie posze­rzo­nej udział miał pastor namy­słow­ski Jan Zygmunt Hening. Pozycją współ­wy­daną był Zbiór nie­któ­rych modli­tew dla publicz­nego i domo­wego nabo­żeń­stwa Karola Krzysztofa Klosego, pastora w Wielkim Piskorzowie. Kancjonał Chucia był w uży­ciu w dru­giej poło­wie XIX w. w para­fiach Bieruń Stary, Mikołów, Byczyna, Laskowice, Wrocław i Żary. W 1840 w tejże ofi­cy­nie dru­ko­wano pol­skie kaza­nia Roberta Fiedlera oraz jego dwu­ję­zyczne pod­ręcz­niki: Polnisch-deutsches Sprachbuch fur Landschule, wydane dwu­krot­nie w latach 1843-1844.

Usytuowany mię­dzy ul. Łużycką a murami obron­nymi kościół ewan­ge­licki został zało­żony w XV wieku jako syna­goga (bóż­nica) dla miej­sco­wej gminy żydow­skiej (ostat­nia budowla w mie­ście wybu­do­wana w stylu gotyc­kim). Po wypę­dze­niu Żydów z mia­sta w roku 1535 (lub 1539) budy­nek ten zamie­niono na maga­zyn, a póź­niej na arse­nał. W celu umoż­li­wie­nia wta­cza­nia armat – prze­bito sze­ro­kie wej­ście do kruchty i podobne w ścia­nie wschod­niej (widoczne na zdję­ciu powy­żej – pokryte bia­łym tyn­kiem). W roku 1695 pastor Beniamin Dexter przy finan­n­so­wej pomocy brata odno­wił Arsenał Miejski prze­kształ­ca­jąc go na zbór pro­te­stancki p.w. Zbawiciela (Salvatora). Podczas prze­bu­dowy na kościół ewan­ge­licki obiekt utra­cił gotyc­kie filary i otrzy­mał obecne skle­pie­nie koleb­kowe. Podczas pożaru mia­sta w roku 1730 kościół spło­nął. W 1734 r. został odbu­do­wany przez księżną Julię Sybilię wirt­tem­ber­ską. Wykonano wów­czas nowy dach wieży (naśla­du­jący chiń­ską pagodę) i por­tale, prze­kształ­cono otwory okienne (widoczne na powyż­szym zdję­ciu), prze­bu­do­wano wnę­trze. Od tego czasu świą­tyna praw­do­po­dob­nie nazy­wana była kościo­łem św. Barbary. W murach budowli zacho­wały się do dziś dwa ory­gi­nalne kute w pia­skowcu por­tale baro­kowe. Jeden z nich znaj­duje się za wieżą od strony połu­dnio­wej, a drugi z prze­ciw­nej strony kościoła (dziś wyj­ście główne). Na jed­nym z por­tali widoczny jest znak kamie­niar­ski. Kościół odre­stau­ro­wano w roku 1968. Ma układ dwu­na­wowy, halowy. Jest filia­łem wro­cław­skiej para­fii ewangelicko-augsburskiej oraz sie­dzibą zboru zie­lo­no­świąt­ko­wego.

Kościół posiada układ dwu­na­wowy, halowy. Od strony zachod­niej znaj­duje się przy­bu­dówka, która w syna­go­dze słu­żyła za pomiesz­cze­nie dla kobiet. Przy ścia­nie połu­dnio­wej ist­nieje wieża, któ­rej dolna część sta­nowi kruchtę. Wieża została dobu­do­wana w póź­niej­szym cza­sie, gdyż syna­gogi nie posia­dały wież. Wyposażenie kościoła baro­kowe z cza­sów odbu­dowy. Wnętrze zboru posiada wystrój baro­kowy, a znisz­czone skle­pie­nie zastą­piono drew­nia­nym, pozo­ru­jące skle­pie­nie koleb­kowe. Ołtarz ujęty z dwóch boków kolum­nami z figurą Chrystusa w środku połą­czony jest z amboną. Z okresu odbu­dowy pocho­dzi ołtarz a także kie­dyś bogato zdo­biona loża ksią­żęca umiesz­czona na empo­rze pod chó­rem muzycz­nym. Po znisz­cze­niach wojen­nych budowlę pod­dano remon­towi kon­ser­wa­tor­skiemu w 1968 r.

Marek M. Machnik

Adres: ul. Łużycka, Oleśnica