Parafia Ewangelicko-Luterańska we Wrocławiu

kościół w Oleśnicy


olesn011

kościół w Oleśnicy

Oleśnica, od 22.02.1255 r. miasto (na prawie średzkim) na Równinie Oleśnickiej nad (obecnie „podziemną”) rzeką Oleśniczką. Od 1320 (1321?) r. stolica księstwa oleśnickiego. W 1348 r. wraz ze Śląskiem przechodzi pod panowanie Czech (ale nadal jest rządzona Piastów śląskich), a w latach 1469÷1490 ziemie śląskie zostają przyłączone do Królestwa Węgierskiego. W 1495 r. księstwo oleśnickie wraz z Wołowem otrzymują (w zamian za Podiebrad) czescy książęta – Podiebradowiczowie. Ich rządy, mimo że doprowadziły do wprowadzenia na terenie księstwa idei „słowika z Wittenbergi” (sami książęta brali udział w opracowaniu protestanckiego porządku kościelnego), do dzisiaj uważane są za najpomyślniejszy okres w dziejach miasta. Po wygaśnięciu tej linii księstwo w 1647 r. przechodzi pod panowanie członków dynastii Würtembergów . noszących tytuł: „Herzog in Würtemberg und Teck, auch in Schlesien zu Oels, Graf zu Mompelgart, Herr zu Heydenheim, Sternberg und Miedzibor”. Po wygaśnięciu i tej linii, na drodze mariażu przechodzi (do 1884 r.) pod panowanie książąt brunszwickich. Od roku 1884 staje się uposażeniem następcy tronu pruskiego z dynastii Hohenzollernów. Od 1818 r. (z przerwą w latach 1975÷2000) Oleśnica pełni rolę miasta powiatowego. Interesującym jest fakt, iż do 1945 roku jedynym kościołem katolickim w Oleśnicy był kościół p.w. Św. Trójcy. Początki były jednak trudne.

Jak już wyżej wspomniano wprowadzenie nowych form życia kościelnego i konfesji Oleśnica zawdzięcza Podiebradowiczom. Za zasługi w szerzeniu protestantyzmu Wielki Reformator podarował księciu Henrykowi II Podiebradowi przełożoną przez siebie biblię z dedykacją (do 1885 r. znajdowała się w bibliotece książęcej). Jednak oficjalnie nową konfesję wprowadzili dopiero jego synowie – książęta Jan i Henryk (wychowankowie wrocławskiego reformatora Jana Heßa) w 1538 r. W tym samym roku ewangelicy przejęli kościół parafialny, obecnie katolicki p.w. św. Jana Ewangelisty, zw. Zamkowym. Pierwszym pastorem luterańskim został namysłowianin, Jerzy Pelargus zwany „Bocianem”, który objął kościół zamkowy p.w. św. Jana Apostoła. Od 1555 również w kościołach Panny Marii oraz św. Jerzego wprowadzono ewangelicyzm.

Od 1526 r. księstwo oleśnickie wraz ze Śląskiem weszło w skład państwa arcykatolickich Habsburgów, którzy niejednokrotnie re-katolicyzowali Ślązaków siłą. Akcja tzw. redukcji kościołów (zwłaszcza w latach 1653-1654) objęła również teren tego księstwa, ale bez samej Oleśnicy. W mieście tym do XVIII w. nie było kościoła katolickiego. Ponieważ dopiero ok. 1700 r. liczebność ludności polskojęzycznej zrównuje się z niemieckojęzyczną należy wnosić, iż również Polacy przeszli na konfesję ewangelicką. Zachowaniu polskości pod panowaniem Podiebradów i Wirtembergów nie tylko przez lud, ale i szlachtę sprzyjało używanie przez ewangelików języka narodowego (również polskiego) w liturgii (w państwie Habsburgów urzędowym językiem był niemiecki). W czasach pruskich za pomocą władz administracyjnych i kościelnych prowadzono zdecydowaną politykę germanizacyjną.

olesn021

kościół w Oleśnicy

Już w 1798 r. w kościołach ewangelickich Księstwa Oleśnickiego wprowadza się ograniczenia używania języka polskiego – polskie kazania mogą być wygłaszane w kościołach co 14 dni. Od 1809 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych domagało się od Kosystoriatów likwidacji kazań w językach: polskim, czeskim i serbołużyckim. Superintendent Kościoła Ewangelickiego Fryderyk Gottlieb ulega w końcu naciskom i w 1821 r. wydaje zakaz głoszenia kazań w kościołach Księstwa Oleśnickiego w języku polskim. Mimo to w 1838 r. w oleśnickiej oficynie Adama Ludwiga (na jego koszt) wydano Pieśnioksiąg czyli Kancyonał ewangelicki dla Boga czczenia publicznego i domowego … z przydatkiem modlitew Jana Chucia. Obejmował 870 pieśni, stanowiąc kompilację z kancjonału Bockshammera oraz starego niemieckiego śpiewnika wrocławskiego, do czego autor dodał kilka własnych pieśni. W przygotowaniu edycji w formie poszerzonej udział miał pastor namysłowski Jan Zygmunt Hening. Pozycją współwydaną był Zbiór niektórych modlitew dla publicznego i domowego nabożeństwa Karola Krzysztofa Klosego, pastora w Wielkim Piskorzowie. Kancjonał Chucia był w użyciu w drugiej połowie XIX w. w parafiach Bieruń Stary, Mikołów, Byczyna, Laskowice, Wrocław i Żary. W 1840 w tejże oficynie drukowano polskie kazania Roberta Fiedlera oraz jego dwujęzyczne podręczniki: Polnisch-deutsches Sprachbuch fur Landschule, wydane dwukrotnie w latach 1843-1844.

Usytuowany między ul. Łużycką a murami obronnymi kościół ewangelicki został założony w XV wieku jako synagoga (bóżnica) dla miejscowej gminy żydowskiej (ostatnia budowla w mieście wybudowana w stylu gotyckim). Po wypędzeniu Żydów z miasta w roku 1535 (lub 1539) budynek ten zamieniono na magazyn, a później na arsenał. W celu umożliwienia wtaczania armat – przebito szerokie wejście do kruchty i podobne w ścianie wschodniej (widoczne na zdjęciu powyżej – pokryte białym tynkiem). W roku 1695 pastor Beniamin Dexter przy finannsowej pomocy brata odnowił Arsenał Miejski przekształcając go na zbór protestancki p.w. Zbawiciela (Salvatora). Podczas przebudowy na kościół ewangelicki obiekt utracił gotyckie filary i otrzymał obecne sklepienie kolebkowe. Podczas pożaru miasta w roku 1730 kościół spłonął. W 1734 r. został odbudowany przez księżną Julię Sybilię wirttemberską. Wykonano wówczas nowy dach wieży (naśladujący chińską pagodę) i portale, przekształcono otwory okienne (widoczne na powyższym zdjęciu), przebudowano wnętrze. Od tego czasu świątyna prawdopodobnie nazywana była kościołem św. Barbary. W murach budowli zachowały się do dziś dwa oryginalne kute w piaskowcu portale barokowe. Jeden z nich znajduje się za wieżą od strony południowej, a drugi z przeciwnej strony kościoła (dziś wyjście główne). Na jednym z portali widoczny jest znak kamieniarski. Kościół odrestaurowano w roku 1968. Ma układ dwunawowy, halowy. Jest filiałem wrocławskiej parafii ewangelicko-augsburskiej oraz siedzibą zboru zielonoświątkowego.

Kościół posiada układ dwunawowy, halowy. Od strony zachodniej znajduje się przybudówka, która w synagodze służyła za pomieszczenie dla kobiet. Przy ścianie południowej istnieje wieża, której dolna część stanowi kruchtę. Wieża została dobudowana w późniejszym czasie, gdyż synagogi nie posiadały wież. Wyposażenie kościoła barokowe z czasów odbudowy. Wnętrze zboru posiada wystrój barokowy, a zniszczone sklepienie zastąpiono drewnianym, pozorujące sklepienie kolebkowe. Ołtarz ujęty z dwóch boków kolumnami z figurą Chrystusa w środku połączony jest z amboną. Z okresu odbudowy pochodzi ołtarz a także kiedyś bogato zdobiona loża książęca umieszczona na emporze pod chórem muzycznym. Po zniszczeniach wojennych budowlę poddano remontowi konserwatorskiemu w 1968 r.

Marek M. Machnik

Adres: ul. Łużycka, Oleśnica